Türkiye’de emeklilik sistemi uzun müddettir tartışma konusu olmaya devam ediyor. Bilhassa en düşük emekli maaşı, emekli artırımları ve intibak düzenlemesi başlıkları kamuoyunun gündeminden düşmüyor. Lakin SGK Uzmanı ve Dünya Gazetesi muharriri Özgür Erdursun, sorunun sırf en düşük maaşla sonlu olmadığını vurguluyor.
Erdursun’a nazaran asıl sıkıntı, emekli aylıklarının hesaplanma sistemi ve bu sistemin çalışanlara verdiği “yanlış mesaj”.
“ÇOK ÇALIŞ, ÇOK ÖDE” SİSTEMİ ÇÖKTÜ
Mevcut yapı, çalışanlara şu iletisi veriyor:
“Daha uzun müddet çalışmak ve daha fazla prim ödemek her vakit daha yüksek emekli maaşı getirmez.”
Bu algının sadece bugünkü emeklileri değil, etkin çalışan milyonlarca sigortalıyı da olumsuz etkilediği belirtiliyor.
AYNI TABAN FİYAT, FARKLI EMEKLİ MAAŞLARI
Sahadan gelen örnekler sistemdeki adaletsizliği açıkça ortaya koyuyor:
2000 yılına kadar taban fiyatla çalışmış, sadece 3600 prim günü bulunan ve sonrasında hiç çalışmayan bir kişi yaklaşık 28 bin TL emekli maaşı alabiliyor.
Buna karşılık 2000 sonrası ve 2008 sonrası prim ödemeye devam eden, 9000 günün üzerinde primi olan bireylerin maaşı birden fazla vakit 20–22 bin TL düzeyinde kalıyor.
Bu durum, toplumsal güvenlik sisteminin temel prensibi olan “çok prim ödeyen çok maaş alır” anlayışıyla çelişiyor.
2000 VE 2008 ISLAHATLARI SİSTEMİ NASIL DEĞİŞTİRDİ?
Türkiye’de emekli aylıklarının düşüşe geçmesinde iki kritik tarih öne çıkıyor:
-2000 Sonrası Düzenlemeler
Bu devirde emekli maaşı hesaplama parametreleri değiştirildi. Çalışma mühleti uzadıkça maaşın artma tesiri zayıfladı.
-2008 Reformu
2008’de yapılan düzenlemelerle emekli aylıkları daha düşük düzeylerde bağlanmaya başlandı. Uzun yıllar çalışan ve yüksek prim ödeyen kesim beklediği karşılığı alamaz hale geldi.
EN DÜŞÜK EMEKLİ MAAŞI SÜREKSİZ TAHLİL OLARAK BAŞLADI
2019 yılında hayata geçirilen en düşük emekli aylığı tamamlama uygulaması, başlangıçta süreksiz bir tedbir olarak planlandı. Lakin vakitle sistemin merkezine yerleşti.
Özgür Erdursun’a nazaran bu uygulama:
Kısa vadede düşük maaşlı emeklileri koruyor,
Uzun vadede prim–maaş istikrarını bozuyor,
Tüm maaşları tabana yaklaştırarak adalet hissini zedeliyor.
TABAN AYLIK + PRİM ODAKLI YENİ MODEL
Erdursun, kalıcı tahlil için iki ayaklı emeklilik sistemi öneriyor:
İnsani hayatı garanti eden taban emekli aylığı
Prim günü ve prime temel yarar arttıkça maaşı yükselten güçlü ikinci katman
Bu model hayata geçirilmediği sürece sistemin çalışanları kayıt dışılığa ittiği söz ediliyor.
KAYIT DIŞILIK MAAŞ UMUDUYLA AZALIR
Türkiye’de yaklaşık 10 milyon kişi ya kayıt dışı çalışıyor ya da maaşı düşük gösteriliyor. Erdursun’a nazaran kontrol ve cezalar tek başına kâfi değil.
Çalışan, ileride daha yüksek emekli maaşı alacağına inanırsa kayıtlı çalışmayı şahsen talep eder. Böylelikle sistem teşvik yoluyla güçlenir.
MEVCUT EMEKLİLER İÇİN İNTİBAK KAÇINILMAZ
Yeni bir sistem gelecekte emekli olacakları koruyacak. Fakat hâlihazırda düşük maaş alan milyonlarca emekli için intibak düzenlemesi zarurî hale gelmiş durumda.
İntibak;
Prim günü,
Sigortalılık mühleti,
Emeklilik yaşı,
Prime temel yarar üzere kriterlere nazaran geçmiş kayıpların kısmen telafi edilmesini hedefliyor.
GEÇİCİ ARTIRIMLAR YETMİYOR
Emekli maaşları her 6 ayda bir TÜİK enflasyon datalarına nazaran artırılsa da, kira ve besin fiyatları karşısında emeklilerin gerçek alım gücü erimeye devam ediyor.
Özgür Erdursun’a nazaran Türkiye, emeklilik sisteminde kritik bir yol ayrımında. Yalnızca en düşük maaşı artıran süreksiz tahliller yerine kalıcı ve adil bir emeklilik mimarisi kaide.
EMEKLİ MAAŞI NASIL YÜKSELTİLİR?
Emekli maaşını artırmak isteyenler için uzmanların önerdiği kimi kıymetli noktalar şöyle:
Prime temel karın yüksek gösterilmesi (asgari fiyat yerine gerçek maaş üzerinden bildirim)
Prim gün sayısının artırılması
Emeklilik öncesi son yıllarda yüksek karla çalışma
Eksik primler için borçlanma seçeneklerinin değerlendirilmesi
İntibak ve yasal düzenlemelerin yakından takip edilmesi
Uzmanlara nazaran bilhassa çalışanlar için atılacak gerçek adımlar, ileride alınacak emekli maaşında önemli fark yaratabiliyor.
