Dev virüsler, çağdaş virolojinin birinci yüzyılında büyük ölçüde gözden kaçtı ve birinci keşiflerinde boyutları nedeniyle sık sık bakterilerle karıştırıldı. Fakat son yıllarda yapılan çalışmalar, bu virüslerin tabiatta yaygın olduğunu ortaya koydu.
Virüsler genel olarak Dünya’daki en bol biyolojik varlıklar ortasında kabul ediliyor. Evrimsel geçmişleri hakkında ise hâlâ çok az şey biliniyor ve canlı sayılıp sayılmamaları konusunda belirsizlik sürüyor.
Canlı olup olmadıklarına dair tartışmalar devam etse de, virüslerin hayat üzerinde büyük tesirleri olduğu biliniyor. Konak hücreleri ele geçirip hastalığa yol açmanın ötesinde, evrimsel süreçlere de vakit zaman müdahil olabiliyorlar. Virüsler yatay gen transferine aracılık edebiliyor; retrovirüsler ise DNA’larını konak hücrenin genomuna entegre edebiliyor. Bu durum üreme hücrelerinde gerçekleşirse, viral DNA jenerasyonlar boyunca aktarılabiliyor. Hakikaten eski retrovirüs kalıntılarının insan genomunun yüzde 8’ine kadarını oluşturduğu ve miyelin üretimi ile plasentanın evriminde rol oynamış olabileceği belirtiliyor.
Virüslerin çok daha eski bir periyotta, prokaryotlardan ökaryotlara geçiş üzere büyük bir evrimsel sıçramada da rol oynamış olabileceği düşünülüyor. Ökaryotik hücrelerin zarla çevrili çekirdeği, çekirdeksiz prokaryot atalarından besbelli biçimde ayrılıyor.
Bu dramatik değişimin nasıl gerçekleştiği net değil, fakat dikkat cazip bir teori, çekirdeğin kökeninin virüslere dayanabileceğini öne sürüyor. “Viral ökaryogenez” olarak bilinen bu fikir, 2001 yılında Tokyo Bilim Üniversitesi’nden moleküler biyolog Masaharu Takemura tarafından ortaya atıldı. Takemura, büyük bir DNA virüsünün ilkel bir prokaryotu enfekte ettiğini ve vakitle konak hücreden genler alarak hücresel çekirdeğe dönüştüğünü ileri sürdü.
Bu teori, 2003 yılında DNA içeren dev virüslerin keşfiyle daha fazla ilgi gördü. Bu virüslerin konak hücre içinde “virüs fabrikaları” ismi verilen yapılar oluşturduğu ve bu yapıların bazen zarla çevrili olup ökaryotik hücre çekirdeklerine hem görünüm hem fonksiyon açısından benzediği belirtildi.
O tarihten bu yana Mamonoviridae ailesine ilişkin tipler ve onlarla yakından alakalı clandestinovirus üzere, amipleri enfekte eden birçok dev virüs tanımlandı. Lakin bu virüsler son derece çeşitli ve izole edilmeleri güç olduğu için, ushikuvirus üzere yeni keşifler büyük değer taşıyor.
Masaharu Takemura, teorisini ortaya atmasından yaklaşık 25 yıl sonra da viral ökaryogenez üzerinde çalışmayı sürdürüyor ve ushikuvirus’u tanımlayan takımda yer aldı. Takemura, dev virüslerin şimdi tam olarak anlaşılmamış bir hazine olduğunu belirterek, bu araştırmaların canlılar dünyası ile virüsler dünyasını birbirine bağlayan yeni bir bakış açısı sunabileceğini söz etti.
Ushikuvirus, Vermamoeba vermiformis isimli amipleri enfekte ediyor. Bu tarafıyla clandestinovirus ile benzerlik gösterirken, formu ve dikenli kapsid yüzeyi medusavirüslere benziyor. Lakin onu başka dev virüslerden ayıran özellikler de var. Örneğin enfekte ettiği konak hücrelerin olağandışı derecede büyümesine yol açıyor ve kapsid üzerindeki dikenlerin eşsiz kapak ve lifsi yapılara sahip olduğu belirtiliyor.
Ayrıca ushikuvirus, clandestinovirus ve medusavirüslerin bilakis konak hücrenin çekirdeğini koruyarak çoğalmıyor. Bunun yerine bir virüs fabrikası oluşturuyor ve konak hücrenin çekirdek zarını yok ediyor. Araştırmacılara nazaran bu benzerlikler ve farklılıklar, dev virüslerin evrimsel geçmişini anlamada kıymetli ipuçları sunuyor. Takemura ve grubu, bu virüslerin nasıl ve neden bu kadar çeşitlendiğini ve ökaryotların ortaya çıkışında nasıl bir rol oynamış olabileceklerini araştırmayı hedefliyor.
Araştırmacılar, Mamonoviridae ile alakalı lakin farklı bir konağa sahip olan ushikuvirus’un keşfinin, bu virüs ailesinin evrimi ve soy bağlantıları üzerine bilgiyi artırmasının ve bilimsel tartışmaları canlandırmasının beklendiğini belirtiyor. Çalışma, Journal of Virology mecmuasında yayımlandı.
